Maske Nedir? | Salgınlar, Festivaller, Ayinler

Maske nedir? Suretimizi başkalarından saklamaya yarar yahut davranışlarımızı örtmeye mi? Bugün sizlerle için maskelerin tarih içinde izledikleri serüvenler üzerine konuşacağım.

Maskeler dünyanın her yerinde zaman içinde farklı roller üstlenmişlerdir. Bazı maskeler dini ayinlerdeki trans modu için suretten arınmayı, bazıları tiyatro oyunlarında oyuncuların stilizasyon içerisinde seyriciyi oyunculuğunu daha iyi yansıtmak amacıyla mimikleri saklamaya, bazıları toplum içindeki elitleri avamdan ayırmaya ve yasak ilişkilerin örtüsü olarak vücut bulmuştur tarih içinde.  Amerika’ya bağlı Alaska eyaletinin batı ve güneybatısında yaşayan Yupiklerin dansta ya da şamanistik törenlerde kullanılan maskelerden, Çin Tiyarosu’ndaki maskeler, Japon Kabuki Tiyatorsu’nda kullanılan maskeler, Venedik ve Fransa’da kullanılan maskeler ve bunlara benzer birçok çeşit maske.. Peki, bizim bildiğimiz maske nedir gerçekte?

Venedik Festivali ve Maske Çeşitleri
Venedik Maske Festivali

Maskenin Kullanımı ve Tarihteki Yeri

Maskenin inanışlar açısından kullanımı ile başlayalım. Şaman inanışında özellikle ayinlerde ön plana çıkan maske yer altındaki kötü ruhların kişiyi tanıyamamasını sağladığına inanılıyordu. Özellikle de hem Yupik hem de İnuit kolundan Eskimoların dans ya da şamanistik törenlerde kullandıkları Yupik maskeleri bu kullanıma hizmet etmiştir. Malzeme olarak kuru odun, deri, kemik, boynuz, tüy, saç gibi şeyler kullanılır ve genelde parlak boyayla boyanırlar. Erken Paleo-Eskimo ve erken Dorset kültüründen kalan morsun fildişinden yapılma minyatür maskeler bulunmuştur. Günümüzde Eskimolar arasında Alaska Yupikleri özellikle maskeleriyle öne çıkarlar.  Yine Latin Amerika’da Hıristiyanlarca düzenlenen dinsel festivallerinin kimilerinde de maske takılmaktadır. Orta Asya’daki Şamanizmde ise şamanlar öte dünyaya yolculuk yapmak için maske takıyorlardı.

Maskenin tiyatroda sıkça kullanılan bir aksesuar olduğu gözden kaçmamaktadır. Özellikle de bunun önemli örneklerinden olan Japon Kabuki Tiyatrosu’nda oyuncuların kullandığı ve herhangi bir ifadesi olmayan maskeler oyunun her öğesinin eşit bir şekilde çalışmasını sağlama işlevi açısından önemli bir araçtır. Böylelikle oyuncuların yüz ifadeleri izleyiciler üzerinde baskın etki kurmazken oyunun bütün öğeleri devreye girerek seyirciyi etkiliyordu. Maske kabuki oyunlarında bir stilizasyon aracıydı ve işlevi büyüktü. Bu maske nedir sorusunun stilizasyon açısından en güzel örneğidir.

Ve son olarak maskeler toplumsal açıdan bireylerin ve sınıf kitlelerinin kimliklerini belirtiyordu. Özellikle Venedik maskeleri, sosyal sınıflar ve statüler hakkında belirleyici bir role sahipti. Her yıl düzenlenen Venedik Karnavalı’nın  temasında değişiklik olsa da her yıl değişmeyen tek şey maskeler olmaktadır. 13. yy a kadar dayanan bu  karnavalın, maske takmaya ilişkin diğer varsayımları, toplum içindeki sosyal statü farklılıklarına karşı bir tavrı  sergilemek ve her bireyin eşit olduğunu göstermek amacıyla kullanılması varsayımıdır.

Bununla beraber diğer bir görüş ise, dönemin hakimlerinin ve düklerinin davalarına kaynak sağlamak amacıyla bilgi toplamak için kullandıkları, onları halkın arasında tanınmaz kılarak  halka karışmalarına kolaylık sağladığı varsayımıdır. Ek olarak bir çok dönem içerisinde eğlence mekanlarının kadınlara yasaklanmasıyla, kadınların kendilerini erkeksi bir şekilde gizlemelerini sağlayarak bu yerlere girmelerini kolaylaştıran, yasak ilişkilerini kimliklerini saklayarak yaşamalarını sağlayan bir aksesuar olarak kullanıldığı varsayımı da öne sürülmektedir.

Koronavirüs karantina günlerinde #evdekal kampanyasına uymak sizleri biraz sıkmış olabilir. Birlikte, ünlü sanatçıların #evdekal instagram youtube ev konserleri yazımla eğlenmeye ne dersiniz. Konserler için tıklayın.

Venedik Maskesi ve Çeşitleri

Venedik maskesinin üç çeşidi bulunmaktadır.  Bauta, tüm yüzü kaplayan fakat ağız ve çene kısmı düz, uzun ve sivri olanlara denirken, kadınlara yönelik, koyu renk kadifeden yapılmış maskelerin ismi Moretta denilmektedir. Moretta ilk olarak Fransa’da kullanılmış fakat Venedik’te popüler olmuştur. Son olarak en Klasik Venedik maskesi olan Larva, tüm yüze kalıp gibi oturan, oval ve genellikle beyaz olan maskedir. Bu beyaz maskeler genellikle siyah pelerin ve şapkayla tamamlandıkları için tambir hayalet havası oluşturmaktadır. Zaten Larva, Latincede hayalet anlamına gelmekle beraber genel anlamda da maske teriminin kökenini oluşturmaktadır. Bu maskelerin replikaları etrafta cirit atmakla beraber Venedik’te Ca Macana’da bulmanız mümkün.

Maskelerin  kullanım alanının dışına çıkarılarak dekoratif birer kostüm haline getirilmesi, 16. yy’da İtalya’da yaygınlaşmaya başlayan Commedia dell´Arte yani sokak pandomim sanatçıları sayesinde gerçekleşmiştir. Pandomimde kullanılan farklı renk ve şekillerdeki maskeler, Venedikliler tarafından da kullanılmaya başlanmıştır ve Venedik’te kültür ve sanatın gelişmesiyle eğlence kavramı da çeşitlenmiş ve şehir farklı karnavallara ev sahipliği yapmaya başlamıştır. Maske nedir sorusunun festival maskesi anlamında en güzel örneğidir Venedik festivali.

17. yüzyılda Fransız doktor Charles de Lorme tarafından tasarlanan veba maskesi
17. yüzyılda Fransız doktor Charles de Lorme tarafından tasarlanan veba maskesi

Virüs ve Veba Maskenin Kullanımı

Maskenin tarih içerisinde vebanın dünyada yaygın üzerine gelmesiyle orta çıkmış; daha sonrasında dini ayinlerde ve festivallerde de kendine yer bulmuştur.

Kara veba hastalığı diğer adlarıyla Kara Ölüm veya Büyük Veba Salgını 14. yüzyılın ortalarında Asya’nın güney batısından Avrupa’ya sadece 3-4 sene içinde yayılmış ve milyonlarca insanın ölümüne neden olmuştur. Kara veba, 1918 ve 1920 yılları arasında ölümcül bir salgın olan İspanyol gribi ile birlikte en fazla insanın öldüğü hastalık olarak bilinmektedir. Her iki salgın sonucunda yaklaşık 100 milyon insan hayatını kaybetmiştir. Veba salgınının sembolü olan bu maskeler oldukça ürkütücü bir şekilde tasarlanmıştır. Ancak bu maskeler 14. yüzyılda gerçekleşen büyük salgında yoktu, maske çok daha sonra 17. yüzyılda Fransız bir doktor olan Charles de Lorme tarafından tasarlanmıştır. Bu maskeleri hastalar değil, hastalığın bulaşmaması için doktorlar kullanıyordu. Bir kumaştan veya deriden yapılan bu maskenin gaga kısmında şifalı bitkiler ve çeşitli baharatlar yer alıyordu.

Günümüzde birçok kültür öğesi sırasıyla tüketim ürünü haline gelmiştir. Bundan tüketimi hızlandıran araçların da etkisi büyüktür. Öyle ki maskelerin birçok çeşidinden bihaber iken filmler ve diziler sayesinde varlıklarından haberdar olduk. Varlıklarını öğrenmemiz açısından medya kanallarının üstlendiği rol çok önemli iken bu maskelerin ilgi gördüğünün fark edilmeye başlanmasıyla bunların replikalarını yaparak tüketim ürünü haline getirmek kültür değerleri tüketmeye başlamıştır. Öyle ya da böyle maskeler hiç kuşkusuz tarihin birçok yerinde kullanım açısından farklı roller üstlenmeyi başarmışlardır.

Bugünse yaygın olarak tüm dünyayı tehdit eden covid-19 (koronavirüs) salgını ile maskeler yeniden insan sağlığını korumaya yönelik popüler oldu. Avrupa’nın Ortaçağda yaşadığı veba salgınında rol üstlenen maskeler, bugün de koronavirüs salgınından korunmak için rol üstleniyor. Kısa süreliğini maskeleri popüler kültürün ürünü olmaktan alıkoyarak yeniden sağlığı korumaya yönelik kullanmaya başladık. Bu zor günleri de atlattıktan sonra yeniden maskeleri bir moda ikonası olarak kullanmaya devam edebiliriz. Yazarın yorumu bu yönde!

2 thoughts on “Maske Nedir? | Salgınlar, Festivaller, Ayinler

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir