Trabzon Sinema Tarihi, Salonları ve Seyirci İlişkisi

yazlık-ipek-sineması

Trabzon sinema tarihi ve Trabzon sinema salonları açısından zengin geçmişe sahip şehirlerimizden Sinema Trabzon halkının eğlence gereksiniminin karşılanmasında önemli bir boşluğu doldururken, yeni bir yaşam tarzını da beraberinde getirmiştir. Kadınlardan, çocuklara, gençlerden yaşlılara kadar sinema herkesin merakını çekmiştir. Şehirdeki avlular içindeki sohbetler sinema salonlarına taşınmış ve yeni bir sosyal paylaşım alanı oluşmuştur.

‘’Sinemanın ilk dönemlerinde her akşam erkeklere, Perşembe ve Pazar günleri kadınlara, Cuma günleri ise yarım bilet ile öğrenci ve çocuklara, haftada bir kez de ücretsiz olarak askerlere sessiz film gösterimi sunuyordu.’’1 Erkek öğrencilere Perşembe, kız öğrencilere ise Cuma günü öğleden sonra gösterim yapılırken öğretmenlerinin de yanlarında olması koşulu isteniyordu. Trabzon sinema salonları bu formatta çalışıyordu.

Trabzon - Sümer Sineması
Trabzon – Sümer Sineması

Trabzon Sinemasına Kimler Gitmektedir?

Sinemanın ilk dönemi Trabzon’da berberinde sosyal sınıf, cinsiyet sorunlarını beraberinde getirmiştir. Kadın ile erkeğin sinemada birlikte sinema izlemesini yanlış gören politikalar çerçevesinde kadınlar için matineler düzenlenmiş, aynı şekilde kız ve erkek öğrenciler içinde ayrı ayrı günlerde öğretmenlerin nezaretinde film izleme deneyimi yaşamıştır.

Bu açıdan sinema cinsiyet açısından gösterimlerini şekillendirmiş ve bunların dağılımında ataerkil yapıya uygun şekilde kadınlara iki gün sunarken erkeklere her gün sinemada film izleme gibi bir rol biçmiştir. Bu anlamda kadınlara ayrılan günlerde film izleme etkinliği iki gün dahi olsa da kadınlar bu etkinliği şenlik alanına çevirmiştir. Saray sinemasında kadınlara özel matineler düzenlemiştir. Halk gazetesinde yer alan habere göre kadın matinesi üzerine:

‘’Bilhassa kadınlar arasında sinemaya karşı büyük bir ilginin olduğunu, hanımlar için Salı ve Perşembe günlerindeki matinelerde hanımların börek, dolma vs. yiyecekler ile sinemaya geldiklerini, kadınlara ait matinelerde yer gösterme işlemlerinden sonra sinemadaki tüm erkek personelin dışarı çıkarıldığını; jenerikte Ahmet Tarık Tekçe gösterildiğinde salonda bir alkış tufanının koparıldığını, ıslık ve haykırışların birbirine karıştığı’’ yazmaktadır.

Trabzon sinema salonları kadınlara film izleme deneyimi için az zaman ayrılmasına rağmen kadınlar sinemayı kendi hayatlarında önemli bir yere koymayı başarabilmişler. Kadınların sinemaya olan ilgilerine yönelik 1946-1949 yılları arasında çeşitli çevre ve yayın araçları tarafından eleştiriler ve kısıtlama politikaları olduğu göze çarpmaktadır. Bu anlamda özellikle Halk Gazetesi’nde belirtilen yıllar arasında yayınlanan bir dizi yazıda kadınların kendilerini sinemadan alamadığına, film izleme yüzünden evlerine geç saatlerde döndüklerine yönelik eleştiriler yönetilmiştir.3

Şu sinema merakı yok mu, işte bu bizim kazaklığımızın canına okuyacağa benziyor. Bir, üç, beş derken bir gün kadınlarımızla kavgaya tutuşur ve aksi kaza alt kalırsak yandığımızın resmidir. Bütün kabahat Arap filmlerinin fevkalâde oluşunda. Bunlar o kadar güzelmişler ki, seyirlerine doyum olmuyormuş da kadınlarımız onun için kendilerini sinemadan alamıyormuş.

Trabzon’da Film İzleme Kültürü

Sinemanın kadınlara ayırdığı alan itibariyle yayınların onların film izleme deneyimine yönelik eleştiri süreçleri zamanla sinemalarında uygulanan vergiler sonrasında bakımsız kalan salonların, soğuk ve kirli olması sebebiyle sinemanın seyirci yoğunluğunu oluşturan kadınların sinemadan uzaklaşmasına sebep olmuştur.

Bu uzaklaşmaya sebep veren eleştirilerden kadınların kendi kültürlerini kaybettikleri iddiası bile ortaya atılmıştır. Sinema merakının annelerin çocuklarına söyledikleri ninnileri bile değiştirdiği vurgulanmıştır.5 Öyle ki kadınlar matinelerin saatleri gece saatlerinden gündüz saatlerine koyulmuş ve zaman içinde de bu eleştirilerinde etkileriyle gündüz matineleri de zaman içinde ortadan kalkmıştır. Bu durumun tam tersini savunan görüşlerde ortaya çıkmıştır.

Erkeklerin sinema da film izleme sürecini eleştiren yazılarla kadınların zor durumlarda kaldıkları belirtilmiştir. Halk gazetesinde yayınlanan ‘’Sinema Mıdır Yoksa’’ adlı yazıda ‘’Trabzon sinemalarında gece rastlarsınız ve kani olursunuz ki hiçbir çeşit filmi terbiyeli, saygılı ve bilgili seyredemeyiz. Bu asla mümkün değildir. Çünkü nezaketiniz az. Çünkü kadınlara ve umumi yerlerdeki hareketimizi bilmeyiz.’’6 Yazının devamında da sinemaların bu durumuna işletmecilerin göz yumduğunu dile getirerek ailelerin bu sebeple sinemalara gidemediklerini de bahseder. Bu açıdan Trabzon’da ki sinema kültürünün zaman içinde kan kaybetmesinde bu yaklaşımlarında payı büyük olmuştur.

Koronavirüs salgını günlerinde evde oturmaktan sıkıldıysanız seyahat / uzun yolculuk filmleri yazımı okuyabilirsiniz.

Trabzon Sinema Tarihi, Salonları ve Seyirci
Trabzon Sinema Tarihi, Salonları ve Seyirci

Trabzon’da Sinema Salonları ve Etkinlikler

Sinema toplum içinde belli kuralları ve oto kontrolleri de beraberinde getirmiştir. Bu anlamda sinemaya giderken özenilir, en temiz ve yeni giysiler giyilir, görünüşe dikkat edilirdi. Sunay Akın bir televizyon programında bu konu üzerine Trabzon’da ilçelerden ve köylerden merkeze film izlemek için gelen halkın Meydan’a çıkmadan çamurlanan lastiklerini ve ayakkabılarını yıkadıklarını, görünüşlerine çeki düzen verdiklerinden bahseder.

Trabzon’da 1965’te hizmet vermeye başlayan Avrupai tarzdaki Konak Sinemasında 7 filme geç kalanlar filme alınmadığı gibi, havalandırma yapılmadan ve sinema salonuna sprey sıkılmadan hiç kimse içeriye alınmazdı. Müşterilerin kılık kıyafetine dikkat edilir, seyircinin temiz ve özenli olması istenir, gösterimde fındık, çekirdek gibi kuru yemiş yemek yasaktı. Ancak sinemanın daha sonraki yıllarında bu disiplinden uzaklaştığı belirtilir. 8 

Trabzon Sinema Salonları İzleyici Giyim ve Kuşamı

Yapılan röportajda da filme giderken ‘’Sadece bir yere giderken giydiğim gömlek ve pantolonumu giyiyordum. Toplum içine giriyorduk. O yüzden dikkat ediyordum.’’ demiştir. Sinema bu açıdan insanların sosyal ve kültürel olarak hayatlarına etki ettiği görülmektedir. Sinema salonları önünde en güzel giysisini giyenlerin birbirini gözetlediği, bazen giysisi beğenilmedi diye filme giremeyenlerin boy gösterdiği bir alan olmuştur.

Sinema sosyal yardım, hayır geceleri, askerlere özel gösterimler ve partiler için destek geceleri düzenlenen alanlar olmuşlardır. Bu anlamda Trabzon sinemaları hareketlilik göstermiştir. Özellikle şehirdeki spor kulüpleri için yardım geceleri düzenlenmiştir.

Halk Evi Sineması 9, CHP döneminde restore edilip açılması nedeniyle belediye tarafından 10 yıl boyunca CHP’nin yardım geceleri hizmetine verilir ve bu sinemada yardım geceleri yapılır. Turan Sinemasında, 18 Ağustos gecesi İdmanocağı kulübü için destek gecesi düzenlendiği belirtilmektedir.

Saray Sinemasının 10 Musiki Cemiyeti’nin düzenlemiş olduğu ses yarışmasına ev sahipliği yaptığı, Amerikan askerleri için ‘’Fitaş Film Şirketi’’ ile anlaşarak film getirdiği görülmektedir.

Hisar Sinemasında 11 mahkumlara ve verem hastanesindeki hastalara film gösterimi yapıldığı belirtilir. Ayrıca bu sinemada fakir ailelerin çocukları için sünnet düğünü yapılmıştır. Sinemanın her kitleyi kendince yakalama özelliği tarihsel süreç içerisinde Trabzon’da kentinde de kendini göstermiştir.

Kaynaklar:

  • 1 Dr. Enver Uzun. Trabzon’da Sinema Kültürü. s.28. Trabzon: Eser Ofset Matbaacılık.2006.
  • 2 Halk gaz. 2 Nisan 1954. No:3861. s.2
  • 3 Ayrıntılı bilgi için: Dr. Enver Uzun. Trabzon’da Sinema Kültürü. s.17. Trabzon: Eser Ofset Matbaacılık.2006.
  • 4 Halk gaz. ‘’Kadınlarımızda Sinema Merakı. 14 Aralık 1947. No: 1776. s.1
  • 5 Halk gaz. ‘’Kadınlarımızda Sinema Merakı. 14 Aralık 1947. No: 1776. s.1
  • 6 Halk gaz. ‘’Kadınlarımızda Sinema Merakı. 20 Aralık 1946. No: 1463. s.2
  • 7 Konak Sineması, 6 Aralık 1965’te Yalçın ve Zeki Başaranlar tarafından kurulmuştur. 470 kişilik sinema perdesini ‘’Mucize’’ filmi ile açmıştır.
  • 8 Dr. Enver Uzun. Trabzon’da Sinema Kültürü. s.64. Trabzon: Eser Ofset Matbaacılık.2006.
  • 9 Halk Evi Sineması, Şubat 1939’da ‘’Halk Evi Temsil ve Sinema Salonu’’ adıyla kurulmuştur. Tahminen 800 kişi kapasiteli, iki katlı ve üst katı balkon olan bir sinemaydı. (aktaran: Dr. Enver Uzun . Trabzon’da Sinema Kültürü.s.40)
  • 10 Saray Sineması, 1953 yılında hizmeti açılmıştır. 1070 koltuklu sinemada 10 loca, 725 mevki, 345 balkon koltuğu bulunmaktaydı. İlk dönemler var olan kadın matinelerinin kaldırılmasıyla balkonlar kadınlara tahsis edilmiştir.
  • 11 Hisar Sineması, 1965 yılında Pertev Konağı’nın bitişiğinde Hasan Yüksel Balta tarafından işletmeye açılmıştır. 500 kişilik yazlık bir sinema olup düzenli işletilmemiştir.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir